Dzkoła śpiewu kościelnego naszej mieściny miała wielkie uznanie dzięki swemu dyrektorowi, organiście Eglisakowi. Jakim był on nauczycielem solfeżu¹ i jakich umiejętności używał, aby nauczyć nas wokalizy!² Uczył nas metrum, wartości nut, skal, tonacji, budowy gam! Wspaniały, wspaniały, czcigodny Eglisak! Mówiono, że jest genialnym muzykiem, kontrapunkcistą,³ nie mającym godnych siebie rywali, i że skomponował wspaniałą fugę,⁴ fugę czteroczęściową!

Ponieważ nie wiedzieliśmy za bardzo co to jest, zapytaliśmy go więc o to pewnego dnia.

– Fuga… – powtórzył, unosząc głowę w kształcie pudła kontrabasu.

– To utwór muzyczny? – powiedziałem.

– Muzyki transcendentalne,⁵ mój chłopcze.

– Chcielibyśmy ją usłyszeć – wykrzyknął mały Włoch, o imieniu Farina, obdarzony ładnym kontratenorem,⁶ wznoszącym się… wznoszącym… aż do nieba.

– Tak – dodał mały Niemiec, Albert Hoct, którego głos schodził… schodził… aż do środka ziemi.

– No więc, panie Eglisak?… – powtarzali inni chłopcy i dziewczynki.

– Nie, moje dzieci. Poznacie moją fugę dopiero, gdy będzie skończona…

– A kiedy to będzie? – zapytałem.

– Nigdy!

Popatrzyliśmy na siebie i na niego, a on uśmiechał się lekko.

– Fuga nigdy nie jest skończona – rzekł. – Można zawsze do niej dodać nowe części.

Nigdy nie usłyszeliśmy słynnej fugi profana⁷ Eglisaka; ale dla nas napisał on muzykę do Hymnu do świętego Jana Chrzciciela. Znacie ten rymowany psalm, którego pierwszych sylab Guido z Arezzo użył do oznaczenia nut gamy:⁸

Ut queant laxis

Resonare fibris

Mira gestorum

Famuli tuorum,

Solve polluti,

Labii reatum,

Sancte Ioannes.

Si nie istniało jeszcze za czasów Guida z Arezzo. Dopiero w 1026 niejaki Guido⁹ uzupełnił gamę dodaniem czułej nuty,¹⁰ co wydaje mi się bardzo słuszne.

Tak naprawdę, kiedy śpiewaliśmy ten psalm, niejeden przybywał z daleka tylko po to, aby go słuchać. Co znaczyły te dziwaczne słowa, nikt tego w szkole nie wiedział, nawet pan Valrügis. Wierzono, że pochodzą one z łaciny, ale nie było to pewne. A jednak wydaje się, że psalm ten będzie śpiewany na Sądzie Ostatecznym i możliwe jest, że Duch Święty, który mówi wszystkimi językami, przetłumaczy go na język Edenu.¹¹

Nie ulega wątpliwości, że pan Eglisak uchodził za wielkiego kompozytora. Niestety, dotknęło go godne pożałowania kalectwo, które wydawało się powiększać. Z wiekiem jego ucho stawało się coraz bardziej nieczułe. Zauważaliśmy to, ale on nie chciał tego przyjąć do wiadomości. Toteż, aby go nie martwić, zwracając się do niego, krzyczeliśmy i nasze falsety dawały radę poruszyć drżeniem jego bębenki. Ale godzina, w której jego głuchota stać się miała całkowita, nie była daleka.

Eglisak, grając na organach, zapomniał się w kaprysach swej imaginacji

Nastąpiło to pewnej niedzieli na nieszporach. Ostatni psalm Komplety¹² skończył się, a Eglisak, grając na organach, zapomniał się w kaprysach swej imaginacji. Grał, grał i nie miało to końca. Nie ośmielano się wychodzić w obawie, że sprawi mu to przykrość. Ale oto kalikant,¹³ nie mogąc już więcej dmuchać, przestał. Organy pozbawione zostały oddechu… Eglisak tego nie zauważył. Akordy, arpeggia¹⁴ płyną i silnie brzmią pod jego palcami. Ani jeden dźwięk się nie unosi, gdy tymczasem w jego duszy artysty – wciąż brzmi… Zrozumiano: nieszczęście właśnie go dopadło. Nikt nie ośmielił się mu o tym powiedzieć. Tymczasem kalikant zszedł wąskimi schodkami z chóru…

Eglisak nie przestał grać. I tak trwało cały wieczór, całą noc i jeszcze nazajutrz: jego palce przebiegały milczącą klawiaturę. Trzeba było go wyciągnąć siłą… Biedny człowiek w końcu zdał sobie z tego sprawę. Był głuchy. Ale to nie przeszkodziłoby mu skończyć fugi. Tyle, że nie słyszałby jej, to wszystko.

Od tego dnia wielkie organy nie grały już w kościele w Kalfermatt.

* * *