Buntownicy

Po porzuceniu na pełnym morzu kapitana Bligha, buntownicy skierowali *Bounty*na Tahiti. Tego samego dnia dopłynęli do Tubuai.¹ Malowniczy wygląd tej małej wyspy, otoczonej pasem raf koralowych, skłaniał Christiana do zejścia na nią, lecz zbyt wrogie demonstracje tubylców nie pozwoliły wyjść na ląd.

Dnia 6 czerwca 1789 roku zarzucono kotwicę w zatoce Matavai. Dla Tahitańczyków ponowne zobaczenie Bounty było niesłychaną niespodzianką. Buntownicy znów spotkali się tam z krajowcami, z którymi utrzymywali przyjazne stosunki w czasie poprzedniego postoju. Przedstawili im fałszywą opowieść, w której często padało nazwisko kapitana Cooka, którego Tahitańczycy zachowali w najlepszej pamięci.

29 czerwca buntownicy powrócili na archipelag Tubuai i przeszukali kilka wysp położonych poza szlakami łodzi, na których ziemia byłaby dość urodzajna, aby ich wyżywić, i na których mogliby żyć w całkowitym bezpieczeństwie. Wędrowali w ten sposób od archipelagu doarchipelagu, dokonując wszelkiego rodzaju rabunków i gwałtów, które Christian bardzo rzadko umiał powstrzymywać.

Następnie, pociągnięci jeszcze raz urodzajnością Tahiti, przyjemnymi i łagodnymi obyczajami tubylców, powrócili do zatoki Matavai. Tam dwie trzecie załogi zeszło natychmiast na ląd. Lecz tego samego wieczora *Bounty*podniósł kotwicę i zniknął, zanim pozostali na lądzie marynarze mogli przeczuć zamiar Christiana, który postanowił odpłynąć bez nich.

Ci ludzie, zdradzeni przez swoich towarzyszy, bez większego żalu osiedlili się w różnych częściach wyspy. Bosman Stewart i midshipman Peter Heywood, dwaj oficerowie, których Christian wyłączył spod wyroku wydanego na Bligha i zabrał ze sobą wbrew ich woli, pozostali w Matavai, przy królu Tippao. Tam wkrótce Stewart poślubił jego siostrę. Morrison i Millward pozostali przy naczelniku Péno, który przyjął ich dobrze. Jeśli idzie o innych marynarzy, ci rozproszyli się w głębi wyspy i nie ociągali się z poślubieniem Tahitanek.

Churchill i pewien furiat, nazywający się Thompson, po dokonaniu różnorakich występków, w końcu doprowadzili między sobą do bijatyki. Churchill został zamordowany w tej walce, a Thompson ukamienowany przez tubylców. W ten sposób zginęło dwóch rebeliantów, którzy mieli największy udział w buncie. Inni, przeciwnie, potrafili zachowywać się dobrze i byli wręcz ubóstwiani przez Tahitańczyków.

Tymczasem Morrison i Millward ciągle widzieli zawieszoną nad swymi głowami karę i nie mogli żyć spokojnie na tej wyspie, gdzie łatwo można było ich znaleźć. Zaprojektowali więc zbudowanie jakiegoś szkunera, na którym spróbowaliby dopłynąć do Batawii i tym sposobem ukryć się w cywilizowanym świecie. Z ośmioma swoimi kompanami, bez żadnych narzędzi ciesielskich zbudowali, nie bez trudności, mały statek, który nazwali Resolution. Zacumowali go w zatoce za jednym z cypli, noszącym nazwę Venus. Jednak puszczenie się na morze uniemożliwiał im brak żagli, których nie dało się sporządzić gołymi rękami.

W tym samym czasie Stewart i Peter Heywood, pewni swej niewinności, żyli spokojnie. Pierwszy uprawiał ogródek, drugi zaś zbierał materiały do słownika, który później okazał się wielką pomocą dla misjonarzy angielskich.

###

Upłynęło osiemnaście miesięcy, kiedy 23 marca 1791 roku pewien okręt opłynął cypel Venus i zatrzymał się w zatoce Matavai. Była to Pandore, wysłana przez Admiralicję angielską na poszukiwania buntowników.

Heywood i Stewart pospieszyli na pokład oddać się w ręce sprawiedliwości. Wymienili swoje nazwiska i stopnie, oświadczyli, że nie brali żadnego udziału w buncie. Jednak nie uwierzono im i bez przeprowadzenia najmniejszego śledztwa zakuto w kajdany, podobnie zresztą jak wszystkich ich towarzyszy. Traktowani z okrucieństwem jak najbardziej oburzającym, zakuci w łańcuchy, zagrożeni rozstrzelaniem, jeżeliby posługiwali się w rozmowach między sobą językiem tahitańskim, zostali zamknięci w długiej na jedenaście stóp klatce, postawionej na krańcu tylnego mostku, a której miłośnik mitologii z pewnością nadałby miano “puszka Pandory”.²

19 maja Pandore i posiadający już żagle*Resolution* ponownie wypłynęły w morze. W ciągu trzech miesięcy te dwa statki przecięły na wskroś archipelag Wysp Przyjacielskich, gdzie, jak przypuszczano, mógł się schronić Christian i pozostali buntownicy. Resolution, mający małe zanurzenie, oddawał nawet wielkie usługi podczas tych poszukiwań, lecz zaginął w okolicach wyspy Chatam. Chociaż *Pandore*przez kilka dni pozostawała w pobliżu, o zagubionym statku , ani też o pięciu marynarzach pełniących na nim służbę, nigdy już nie usłyszano.

Pandore, z więźniami na pokładzie, ponownie wzięła kurs na Europę. Jednak w cieśninie Torresa³ uderzyła w jakąś podwodną skałę koralową i zatonęła prawie natychmiast z trzydziestu jeden marynarzami i czterema buntownikami.

Załoga i więźniowie, którzy uniknęli katastrofy, zdołali dotrzeć na piaszczystą wysepkę. Tam oficerowie i marynarze mogli schronić się pod ocalałymi namiotami. Rebelianci tymczasem, wystawieni na żar będącego ciągle w zenicie słońca, aby znaleźć trochę ukojenia, zmuszeni byli zakopywać się aż po szyję w piasek.

Rozbitkowie pozostawali na tej wysepce przez kilka dni. Następnie wszyscy, w szalupach z Pandore, dotarli na Timor. Pomimo ciężkich okoliczności bardzo surowy nadzór nad buntownikami nie był ani na moment zaniechany.

Po dotarciu, w czerwcu 1792 roku, do Anglii, buntownicy stanęli przed radą wojenną, której przewodniczył admirał Hood.⁴ Rozprawy trwały sześć dni i zakończyły się uniewinnieniem czterech oskarżonych oraz skazaniem na śmierć sześciu pozostałych, tak, aby karygodny występek dezercji i porwania powierzonego ich opiece statku zapadł w pamięci innych. Czterech skazanych zostało powieszonych na pokładzie okrętu wojennego. Dwaj inni, Stewart i Peter Heywood, których niewinność wreszcie uznano, zostali ułaskawieni.

Lecz co się stało z Bounty? Czy uległ katastrofie wraz z pozostałymi buntownikami? Tego nikt nie wiedział.

###

W roku 1814, po upływie dwudziestu pięciu lat od wydarzeń, którymi rozpoczynało się to opowiadanie, dwa angielskie okręty wojenne, pod dowództwem kapitana Stainesa, krążyły po Oceanii. Znajdowały się na południe od archipelagu Niebezpieczeństw,⁵ gdy z pokładu ich zobaczono pewną górzystą, wulkaniczną wyspę, którą odkrył Carteret⁶ podczas swej podróży dookoła świata i której nadał nazwę Pitcairn. Był to stożek, prawie bez wybrzeża, wznoszący się stromo ponad morze, pokryty aż do samego wierzchołka lasami palmowymi i drzewami chlebowymi.

Do tej pory wyspa ta nigdy nie została dokładnie zbadana. Znajduje się ona o tysiąc dwieście mil od Tahiti, na 25° 4’ szerokości południowej i 180° 8’ długości zachodniej, i nie mierzy więcej niż cztery i pół mili w obwodzie i półtorej mili wzdłuż głównej osi.

Nikt z załogi nie wiedział, że to o niej wcześniej donosił Carteret. Kapitan Staines postanowił więc ją zbadać i szukał właśnie stosownego miejsca do przybicia. Gdy zbliżył się do brzegu, jakże był zaskoczony, dostrzegłszy chatki, plantacje, a na plaży dwóch krajowców, którzy po spuszczeniu łodzi na morze i zręcznym przebyciu przyboju,⁷ skierowali się ku jego okrętowi. Lecz jego zdumienie naprawdę nie miało granic, gdy usłyszał takie oto słowa, wypowiedziane wspaniałą angielszczyzną:

– Hej, wy tam! Rzućcie cumę, abyśmy mogli wdrapać się na statek!

Dwaj krzepcy wioślarze z łatwością dostali się na pokład, gdzie natychmiast zostali otoczeni przez osłupiałych marynarzy, którzy zasypali ich gradem pytań. Ci jednak nie wiedzieli, co odpowiedzieć. Doprowadzeni przed dowódcę, zostali więc systematycznie przesłuchani.

– Kim jesteście?

– Ja nazywam się Fletcher Christian, a mój towarzysz – Young.

Te nazwiska nic nie mówiły kapitanowi Stainesowi, któremu nie przyszło nawet na myśl, że mogą mieć one coś wspólnego z buntownikami z Bounty.

– Od kiedy tu przebywacie?

– Tutaj się urodziliśmy.

– Ile macie lat?

– Ja mam dwadzieścia pięć – odpowiedział Christian – a Young osiemnaście.

– Wasi rodzice znaleźli się na tej wyspie po katastrofie jakiegoś statku?

Christian przekazał wówczas kapitanowi Stainesowi wiarygodne i wzruszające wyznanie. Oto jego główne zarysy:

Opuściwszy Tahiti, gdzie pozostawił dwudziestu jeden towarzyszy, Christian, mając na pokładzie Bounty sprawozdanie z podróży kapitana Cartereta, skierował się prosto na wyspę Pitcairn, która, dzięki swemu usytuowaniu, zdawała się nadawać na punkt docelowy, jaki sobie wyznaczył. Jeszcze dwudziestu ośmiu ludzi składało się na załogę Bounty. Byli to: Christian, aspirant Young, siedmiu marynarzy, sześciu wziętych z Tahiti tubylców, w tym trzech z żonami, jedno sześciomiesięczne dziecko, oraz trzech mężczyzn i sześć kobiet, mieszkańców Rubuai.

Aby nie zostać odkrytymi, pierwszym staraniem Christiana i jego przyjaciół po przybyciu na wyspę Pitcairn było zniszczenie Bounty. Niewątpliwie stracili przez to możliwość opuszczenia wyspy, lecz tego wymagały względy ich bezpieczeństwa.

Stworzenietej małej kolonii, złożonej z ludzi połączonych tylko współodpowiedzialnością za zbrodnię, dokonywało się nie bez trudności. Wkrótce też zaczęły się krwawe awantury między Tahitańczykami a Anglikami. Toteż do roku 1794 przetrwało jedynie czterech buntowników, a wszyscy Tahitańczycy zostali wymordowani.

Christian zginął od noża jednego z krajowców, którego sam sprowadził do domu.

Jeden z Anglików, który znalazł sposób na wytwarzanie alkoholu z korzeni miejscowych roślin, uległ nałogowi i głupiał coraz bardziej, aż wreszcie, dostawszy napadu delirium tremens,⁸ zakończył żywot, rzucając się do morza z wysokiego brzegu.

Inny, nękany napadami szału, rzucił się na Younga i jednego z marynarzy, Johna Adamsa, który zmuszony był go zabić.

W roku 1800, w wyniku gwałtownego ataku astmy zmarł Young. John Adams został wtedy ostatnim żyjącym członkiem zbuntowanej załogi.

Pozostawszy sam z kilkoma kobietami i dwadzieściorgiem dzieci, urodzonych ze związków jego towarzyszy z Tahitankami, John Adams do głębi zmienił swój charakter. Miał wówczas zaledwie trzydzieści sześć lat, lecz od dłuższego czasu był świadkiem tylu gwałtów i rzezi, zdołał poznać naturę ludzką z tak ponurej strony, że zaczął zastanawiać się nad sobą i był gotów zmienić się na lepsze.

W zachowanej na wyspie bibliotece z Bounty*znajdowała się *Biblia i kilka książeczek do nabożeństwa. John Adams, który czytał je żarliwie, nawrócił się, wychował we wspaniałych zasadach młode pokolenie, uważające go za księdza, i stał się w wielu sprawach ustawodawcą, arcykapłanem, a nawet, rzec by można, królem Pitcairn.

Jednakże, aż do roku 1814, zamieszki powtarzały się. W roku 1795 pewien statek zbliżył się do Pitcairn – czterech ocalałych z Bounty*schowało się w niedostępnych lasach i odważyło się powrócić do zatoki dopiero po odpłynięciu okrętu. W taki sam sposób zachowano ostrożność w 1808 roku, kiedy na wyspie wylądował pewien amerykański kapitan, który to przywłaszczył sobie znaleziony tam chronometr i busolę.⁹ Wysłał je następnie Admiralicji angielskiej, lecz ta nie zareagowała na widok tych szczątków z *Bounty. Jest prawdą, że w tym czasie w Europie bardziej zajmowano się innymi problemami.

Tak brzmiało opowiadanie przedstawione kapitanowi Stainesowi przez dwóch tubylców, Anglików po swych ojcach. Jeden z nich był synem Christiana a drugi – synem Younga. Lecz kiedy Staines chciał zobaczyć Johna Adamsa, ten odmówił przyjścia na statek, zanim nie dowie się, co się z nim stanie.

Kapitan zapewnił młodych ludzi, że John Adams jest chroniony przez przepisy, ponieważ już dwadzieścia pięć lat upłynęło od czasu buntu na Bounty.

Staines przybił do brzegu i po wyjściu na ląd został przyjęty przez ludność złożoną z czterdziestu sześciu dorosłych i wielkiej liczby dzieci. Wszyscy byli wysocy i żywotni, o wyraźnie zaznaczonym angielskim typie. Szczególnie dziewczyny były nadzwyczaj piękne, a ich skromność podkreślała ich czarujący charakter.

Prawa obowiązujące na wyspie były bardzo proste. W wykazie ich zanotowano, że każdy zyskuje przez swoją pracę. Pieniądz nie był znany – wszystkie transakcje odbywały się poprzez wymianę. Na wyspie nie było jedynie towarów przemysłowych, ponieważ brakowało tam surowców.

Obszerne kapelusze i przepaski z traw stanowiły cały strój mieszkańców. Ich głównymi zajęciami było rybołówstwo i uprawa ziemi. Śluby odbywały się tylko za zezwoleniem Adamsa i dopiero wtedy, kiedy mężczyzna wykarczował i uprawił obszar na tyle rozległy, by zapewnić wyżywienie swej przyszłej rodzinie.

Kapitan Staines, po udokumentowaniu tego, co działo się na owej wyspie, zagubionej w tych mniej uczęszczanych rejonach Pacyfiku, wyruszył w morze i powrócił do Europy.

Od tego czasu czcigodny John Adams powoli kończył swe tak burzliwe życie. Umarł w roku 1829 i został zastąpiony przez wielebnego George’a Nobbsa, który na wyspie sprawował jeszcze funkcje pastora, lekarza i nauczyciela szkolnego.

W roku 1853 potomkowie buntowników z *Bounty*liczyli sto siedemdziesiąt osób. Od tego momentu ilość ludzi powiększała się i stała się wreszcie tak duża, że trzy lata później znaczna część z nich musiała osiedlić się na wyspie Norfolk,¹⁰ która do tej pory służyła jako ośrodek dla skazańców. Jednak część emigrantów tęskniła za Pitcairn, mimo że wyspa Norfolk była cztery razy większa, jej gleba wyjątkowo urodzajna, a tamtejsze warunki bytowania dużo łatwiejsze. Pod koniec drugiego roku pobytu na niej wiele rodzin powróciło na Pitcairn, gdzie dalej żyli pomyślnie.

Taki jest właśnie koniec przygody, która rozpoczęła się w jakże dramatyczny sposób. Wcześniej buntownicy, mordercy, szaleńcy – teraz, ukształtowani przez zasady moralności chrześcijańskiej i nauki przekazywane przez jednego biednego, nawróconego marynarza, wyspę Pitcairn zamieszkiwali ludzie łagodni, gościnni, szczęśliwi, u których spotyka się obyczaje patriarchalne znane z poprzednich stuleci.